PROJELER

Yöreye Ait Bez Dokuma Kursu Projesi

Dokuma Kursu Projesi

DADAY - SELALMAZ BEZİ DOKUMASI
( Selalmaz Cemberi) :

Coğrafi konumu ve tarihi gelişimi nedeniyle bir uygarlık beşiği olan, Anadolu, el sanatları konusunda dünyanın en zengin kaynak ve araçlarına sahiptir. Yörenin coğrafi özelliklerinin ve ekonomik yapısının belirleyiciliğinde birer kültür yansıması olarak günümüze kadar el sanatları Türk duygu ve düşüncelerinin en önemli araçlarından biridir.

Yöremiz Selalmaz bezi ürünleri, kendine özgü yöntemlerle elle , ve basit aletlerle (çıkrık, kelebe, çağ, dolap, masura) ağaç tezgahlarda dokunan, standart bir üretimi olmayan ürünlerdir. Birbirine benzerler ancak; tıpa tıp aynısı değillerdir. Bu nedenle kendine özgü kıymetleri vardır. Genellikle doğal ham maddelerin (pamuk, keten, tiftik) kullanıldığı, toplumsal kültürü, gelenek ve görenekleri yansıtan, yapanın zevk ve becerisi yanında folklorik özellikler taşıyan ve gelir getirici üretime yönelik olan el sanatları toplumsal karakterin birer yansıtıcısı olarak milli sanat zevkini gözler önüne serer.

Teknolojinin gelişmesine paralel olarak bu gün pek çok el sanatı gibi Selalmaz yöresi bez dokumaları da unutulmuş yada üreticileri oldukça azalmıştır. Bununla birlikte son yıllarda ülkemizde ve dünyada bu el sanatlarına ilgi artmaktadır. Bu ilgi doğrultusunda geleneksel bir yapıya sahip olan bu ürünlerin araştırılıp korunması, çeşitli yönleriyle yaygınlaştırılması ihtiyaç haline gelmiştir. Bu ürünlerin yöremiz ve ülke ekonomisine sağlayacağı katkılardan yeterince faydalanılmamaktadır.

Bu sanatların fonksiyonları çok yönlüdür, bireylere gelir sağlaması ve aile ekonomisine katkısı yanında ham madde kaynaklarının değerlendirilmesi de söz konusudur. İç tüketimi karşılayan el sanatlarının ülke turizm pazarında yerini alması, ülkemiz için ayrıcalıklı bir önem taşımaktadır.

1941 yıllarına Daday' da 1257 tezgahın faaliyet gösterdiğini o zamanın basınından öğrenebiliyoruz. Son yıllarda teknoloji karşısında eriyip gitmişlerdir.
Evlenecek kızların çeyizlerine bu dokumalardan konulur, dokuma bilen kızlar evlenmede tercih edilirdi. Düğünlerde kızların çeyizleri arasında birkaç paket ipliğin bulunması ve kızın anası evindeki tezgahını da kocası evine getirmesi gelenek halini almış, hala o yörenin sandıklarında bu dokumaları bulmaktayız. Aile içerisinde dokuma bilmemek bir kusur sayılırdı.

Günümüzde otantik eşya değerindeki, Şark köşelerini süsleyen bu değerli dokumaların canlandırılması gerekmektedir. Bölgenin ekonomisini geliştirmek için bu gereklidir.
Şu anda Kastamonu' da merkez ve köylerde toplam 120 tezgah faaliyet göstermektedir.
Selalmaz yöresi dokumaları yalnız Daday' da dokunmaktadır. Halk Eğitimi Merkezi salonlarında 8 adet tezgahla başlanan geliştirme çalışmaları neticesinde, ilçede şu anda 55 adet tezgahın faaliyeti sağlanmıştır.

Selalmaz yöresinde şu anda atıl durumda bol miktarda dokuma tezgahı mevcuttur. Bu tezgahlar avlu kenarlarında yada çatı aralarındadır. Gençler bu zanaatla ilgilenmemektedirler. Şile Bezinden daha ince ve hoş duran bu dokumaların yapılışı şöyledir. 20/1 numaralı kıvrak pamuk ipleri dirençlerinin artırılması ve dokuma esnasında kırılmamaları için çirişleme yönteminden geçirilir. Çirişlenen ipler çıkrık yardımı ile masuralara sarılır, masuralar çağ denilen araç yardımı ile büyük dolap üzerinde dokumanın enine ve boyuna göre ayrımı yapılır. Bu büyük dolap üzerinde 1000, 1200 ayrı iplik, her birinin boyu 70, 90 metre olacak şekilde karıştırılmadan ayrılması gerekir. Bu ayrımın püf noktası çatal denilen, üç parmaklı bir araca bağlıdır. Ayrımı yapılan ipler Salman üzerinde toplanır. Tezgah üzerinde sırasıyla tırmıktan geçirilerek yayılması sağlanır. Yayılan ipler gücülerden ve taraktan geçirildikten sonra selmüre dolanır. Bu iplere çözgü ipleri denilir. Çözgü ipleri ayakçalar yardımı ile bir aşağı bir yukarı hareket ettirilerek açılmaları sağlanır, açılan bu iplerin aralarından, mekiğe sarılı atkı ipleri atılmak sureti ile geçirilir ve tefe yardımı ile sıkıştırılmak sureti ile dokunur. Dokuma esnasında içerisine motifler atılır. Yıkandığında iplik özelliği ve dokuma tekniğine göre, bazı iplerin çekmesi bazılarının çekmemesi ile kıvrım , kıvrım otantik bir görünüm sağlanır. Renkleri beyaz ve kremdir. İçerisindeki motifler isteğe bağlı olarak renkli olabilir. Bu dokumalar, masa, sehpa örtüsü, elbiselik, cibinlik, perdelik çarşaflık, peştamal, peçete ve ev dekorasyonunda kullanılmaktadır. El dokumaları olduğundan, kıymetleri fazladır. Tüm Anadolu'da değişik tür ve çeşitte karşımıza çıkan el sanatlarının yanında yöremizin coğrafi özelliklerinin ve ekonomik yapısının belirlenmesinde bir kültür yansıması olarak günümüze kadar gelen Selalmaz Dokumaları, Daday insanının duygu ve düşüncelerinin en önemli araçlarından biri olmuştur. İnsanların, tarih boyunca en önemli ihtiyaçlarından giyinmeleri ve örtünmeleri neticesinde zorunlu olarak karşımıza çıkan bezlerin dokunması için ilk yaptıkları araçlardan biride dokuma tezgahlarıdır. Daday'da dokuma tezgahlarının tarihini incelediğimizde en çok yapılan yer özelliği ve halen bu sanatla uğraşanların Selalmaz bölgesinden olmaları itibariyle ve 1997 yılında geliştirme çalışmaları için atölyenin kurulması aşamasında, dokumada kullanılan aletlerin işlevlerini, isimlerini, dokuma ve motif özelliklerini, dolap üzerinde toplanan iplerin çatal dediğimiz araç üzerinde yapılan öğütleme yöntemini, ancak sekiz ayda çözebildiğimiz çirişleme yönteminin sırlarını, daha önce çocukluğunda annelerinden görmüş, onların yanlarında çalışmış, ben biliyorum diyen, çok sayıda yaşlı kadının bilgilerini ve tecrübelerini yan yana getirmek sureti ile çözebilmemiz, bilgisinden yararlandığımız bu kişilerinde hep Selalmaz bölgesinden olmaları bu sanatların adı geçen bu yöreden yayıldığını göstermektedir. Selalmaz Bezi ismini alması da tesadüfi değildir. Şu anda o yörenin yaşlı kadınları daha halâ baş örtülerinde bu dokumaları kullanmaktadır. Kastamonu yöresinde o dönemlerde kullanılan çıkrıkların da Daday' ın Aktaş, Hasanağa ve Gülef gibi köylerinde yapıldığı bilinmektedir. Bu dokumalar zamanın köylü kadınları tarafından pazar yerinde bir sıra halinde sıralanıp önlerinde çeşit çeşit, renk renk, göyneklik, çarşaflık, ön bezi, yaşmak, perdelik olarak satılırdı. Erkeklerin giydiği, pantolon, yelek ve çobanların kullandığı yamçı, doğal yünün ip haline getirilip tezgahlarda dokunmasından sonra yüzeyi pürüzlü ağaç oluklarda iki kişinin birer ucundan tutup saatlerce ileri geri asılmaları sonucunda keçeleştirilmesi neticesinde çok sağlam, kalın bir kumaş elde edilirdi. Daday' da dokuma tezgahlarının tarihi incelendiğinde tarih boyunca hep var olduğu görülmektedir. İlk yazılı kayıta, 26 Ağustos 1941 yılında yayınlanan Kastamonu Doğrusöz gazetesinde rastlayabiliyoruz. Bu yazıda, Daday' da dokumacılar arasında bir kooperatif kurulması için faaliyet başlamıştır. Resmi muamelelerin ifası için müessisler hükümete müracaat etmişlerdir denilmektedir. O tarihte Daday' da 1257 adet tezgahın kayıtlı olduğu bilinmekle beraber kayıtlı olmayanlarla beraber sayının daha da fazla olduğu anlaşılmaktadır. Dolayısıyla yukarıda belirtilen tezgah sayısı o günlerde birden kurulmamıştır. Bu dokumaların yüzlerce yıllık mazisi vardır. Yörenin, Kastamonu' nun en eski yerleşim yerlerinden birisi olarak düşünüldüğünde ve birçok medeniyetlerin gelip geçtiği göz önüne alındığında, özellikle Selalmaz yöresinde yaygınlaşması hemen akla nereden geldiği gibi bir soru getirebilir. Yöredeki Meyre Mabetinin kitabesinden anlaşıldığı üzere (M.S.279) sahil kasabası olan Amasra ve Bartın' a yakınlığı ve o dönemlerde bu yerleşim yerlerinin Emperiyon olmaları ve birçok kavimlerin istila etmeden, ortaklaşa bir ticaret iskelesi olarak kullandıkları düşünüldüğünde, bu kişilerin ticari alışverişleri neticesinde, yöre önemli bir kültür alışverişine sahne olmuştur. Bazı kaynaklarda adı geçen dokumalar Eflani dokumaları olarak bilinmesine rağmen, Selalmaz yöresinde dokunan bu dokumaların Eflani' ye yakınlığı ve Eflani pazarında satılmaları nedeniyle belirtilen isimle tanınmasına rağmen, asıl olan Selalmaz Yöresi Bezi olarak bilinmesinde ve bu şekilde düzeltilmesinde yarar vardır. Bu dokumaların Kastamonu dokumaları içerisinde, inceliği ve kıvraklığı yönünden apayrı bir yeri vardır. Ancak, Kastamonu dokumalarından soyutlamak mümkün değildir.

1997 yılında bu proje çalışmasına başlarken Kurum müdürü Halil Serdar Bıyıklı tarafından ilçede ulaşılabilecek tezgah sayısı 60 olarak hedeflenmişti. 1999 - 2000 öğretim yılında dönemin Kastamonu Valisi Sayın Enis YETER' in iştirakleri ile açılan yıl sonu sergisinde yapılan konuşmalarda hedeflenen tezgah sayısı 60 olarak hedeflenmiştir.

2006 yılı sonu itibarı ile ilçedeki tezgah sayısı hedeflenen sayıya ulaşmıştır. İlçe merkezinde şu anda çalışır vaziyette tesbit edilebilen tezgah sayısı 55 tir. Bu durum da ellibeş ailenin geçim kapısı olmuştur.

Daday Halk eğitimi Merkezi Müdürlüğü olarak bu tezgah sahiplerine danışmanlık çalışmalarımız devam etmektedir.

Diğer ilçelere ve hatta illere yöresel bez dokumacılığının ilçemizden yayılması, katıldığımız sergi, fuar gibi etkinliklerde diğer ilçelerinde dokumacılığını canlatmaları ve gururla işlerini sergilemeleri ve ilçe marangozlarınca diger ilçelere tezgah ihraç edilmesi bizleri mutlu kılmaktadır.
Halil Serdar BIYIKLI/Daday

İLÇEDE HALEN FAALİYETTE BULUNAN VE BAĞLANTI KURULABİLECEK DOKUMA ATÖLYELERİ

Altın Mekik Dokuma Atölyesi Tel: 03666162778
Damla Mekik Dokuma Atölye. Tel: 03666161665
Lale Mekik Dokuma Atölyesi Tel : 03666161085
Yeşil Mekik Dokuma Atölyesi Tel : 03666161553

ÖRNEK PROJELER


PROJENİN ADI

Kastamonu / Daday İlçesi Yöresel Bez Dokumasını, Destekleme ve Geliştirme Projesi


AMACI

Yöremiz Selalmaz bezi ürünleri, kendine özgü yöntemlerle elle , ve basit aletlerle (çıkrık, kelebe, çağ, dolap, masura) ağaç tezgahlarda dokunan, standart bir üretimi olmayan ürünlerdir. Birbirine benzerler ancak; tıpa tıp aynısı değillerdir. Bu nedenle kendine özgü kıymetleri vardır.

Genellikle doğal ham maddelerin (pamuk, keten, tiftik) kullanıldığı, toplumsal kültürü, gelenek ve görenekleri yansıtan, yapanın zevk ve becerisi yanında folklorik özellikler taşıyan ve gelir getirici üretime yönelik olan el sanatları toplumsal karakterin birer yansıtıcısı olarak milli sanat zevkini gözler önüne serer.

Bu sanatların fonksiyonları çok yönlüdür, bireylere gelir sağlaması ve aile ekonomisine katkısı yanında ham madde kaynaklarının değerlendirilmesi de söz konusudur.

İç tüketimi karşılayan el sanatlarının ülke turizm pazarında yerini alması, ülkemiz için ayrıcalıklı bir önem taşımaktadır.

Yöremizde kaybolmaya yüz tutmuş olan, tamamen el tezgahlarında dokunan Sile Bezi, Buldan Bezi,değerindeki yöresel Selalmaz Bezi; baş örtüsü, sehpa örtüsü, havlu, peçete, çarşaf, elbiselik gibi folklorik süs eşyası üretimini yörede yeniden canlandırmak.


BAŞLAMA VE BİTİŞ ZAMANI

27/04/1998 - 18/10/1998 (İlk açılan kurs süresi)
12/03/2001 - 19/06/2001 (Son açılan kurs süresi )
Tarihleri arasında 4 yıl boyunca Daday Halk Eğitimi Merkezi Müdürlüğü tarafından muhtelif zamanlarda kurslar açıldı.


MALİYETİ VE KAYNAKLARI

Daday Kaymakamlığı' nca Daday Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakfı' nca kaynak sağlanmıştır.

Gelen para ile

8 adet ağaç el tezgahı ....800.000.000 Tl.
400 Kg. İplik ................222.000.000 Tl. alınmış,
Kargo masrafı olarak ......13.000.000 Tl. olmak üzere
1998 yılı maliyetine göre;
Toplam : .................. 1.035.000.000 Tl. masraf yapılmıştır.

Diğer masraflar Daday Halk Eğitimi Merkezince karşılanmıştır.

(Not : kıyaslama yapma bakımından, 2008 yılı maliyetleri ile bir el tezgahının maliyeti 900.00 YTL. Dır)


HİZMETTEN FAYDALANAN KESİMLER

Genç kızlar ve ev kadınları evlerinde ve özel müteşebbisler ilçede atölye kurmuşlardır.


HİZMETTEN SAĞLANAN FAYDALAR

2008 yılı itibarı ile ilçedeki tezgah sayısı hedeflenen sayıya ulaşmıştır.

Ev kadınlarına İlçemiz Halk Eğitimi Merkezin' de yapılan 4 yıl süreli eğitim çalışmasının ardından, İlçemiz Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakfı' nca alınan 8 adet tezgah karşılıksız olarak kursiyerlere verilmiş ve bunun sonunda; tezgah sayısı evlerde kurulan ve özel müteşebbislerce açılan atölyelerle birlikte, (ilçede 4 ayrı atölye halen faaliyetini sürdürmektedir.) ilçe merkezinde şu anda çalışır vaziyette tespit edilebilen tezgah sayısı 60' a ulaşmıştır. Bu yapılan el dokumaları ( çarşaf bağı gibi yan ürünler de değerlendirilmektedir.) 100 den fazla ailenin geçim kapısı olmuştur.

Daday Halk eğitimi Merkezi Müdürlüğü olarak bu tezgah sahiplerine danışmanlık çalışmaları halen devam etmektedir.

Diğer ilçelere ve hatta illere yöresel bez dokumacılığının ilçemizden yayılması, iştirak edilen sergi, fuar gibi etkinliklerde örnek teşkil ederek diğer ilçelere de dokumacılığın yayılması ve ilçe marangozlarınca 100 den fazla el tezgahı üretip diğer ilçelere tezgah ihraç edilmiş ve üretilen ürünlerin hiç kesintiye uğramadan satışı devam etmiş, hediyelik eşya olarak sunulmakta ve çeyiz sandıklarına konulmaktadır.

Turizm potansiyeli olan büyük şehirlerde pazarlanmakta ve Arap ülkeleri ile Fransa gibi Avrupa ülkelerine perdelik, sehpa örtüsü ve peştamal olarak ihraç edilmektedir.

26/08/2008
Halil Serdar BIYIKLI
Daday Halk Eğitimi Merkezi Müdürü

Anasayfaya gider